โดย มโนธรรม  เทียมเทียบรัตน์

(ตีพิมพ์ครั้งแรกในนิตยสาร ดอกเบี้ยรายสัปดาห์ วันที่  12-18  ก.ค. 2535 ปีที่ 2 ฉบับที่ 60 )

เอกลักษณ์เฉพาะทางภาพยนตร์ของเยอรมนี  เป็นสิ่งที่ถูกเฟ้นหาคำตอบพอๆ กับในหนังไทยเลยก็ว่าได้  ตรงที่ความเป็นมาในอดีตช่วงหนึ่ง  ซึ่งกินเวลานานติดต่อกันไม่ต่ำกว่า 30  ปี  เนื่องจากสหรัฐได้เข้าไปควบคุม  “ความประพฤติ”  ของเยอรมนี  ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ด้วยการวางแผนการจัดการทุกอย่างใหม่หมด  ซึ่งรวมทั้งการสร้างอิทธิพลครอบงำทางศิลปวัฒนธรรมและภาพยนตร์ … อาจไม่เป็นไปโดยทางตรงโดยผ่านกลไกด้านการแข่งขันทางการตลาดและการจัดเก็บภาษีหนังนำเข้าจากสหรัฐในอัตราที่ต่ำ  มีผลให้การอยู่รอดของหนังเยอรมนีเองอยู่ในฐานะลุ่มๆ ดอนๆ มาตลอด นับตั้งแต่ทศวรรษที่ 1942 ถึง 60  ตอนต้น

จริงๆ แล้วอิทธิพลจากหนังสหรัฐในหนังเยอรมนีได้ปรากฏว่าเริ่มตั้งเค้ามาตั้งแต่ยุค 1930  ตอนต้นแล้ว หนังเก่าๆ ของเยอรมนีส่วนหนึ่งจึงดูเบาสบาย  ผิดกับตอนปลายของทศวรรษ 1920  ซึ่งถือว่าเป็นยุคทองขนานแท้ของศิลปะในภาพยนตร์ของเยอรมนีและเป็นความโดดเด่นทางเอกลักษณ์ที่เห็นได้ชัดมาก  ก่อนที่นักสร้างสรรค์ผลงานภาพยนตร์จะพากันอพยพลี้ภัยฮิตเลอร์ไปยังต่างประเทศกันขนานใหญ่โดยมากมักเลือกไปที่สหรัฐ  แล้วได้นำลักษณะเฉพาะในส่วนนี้ไปเจือปนในผลงานเรื่องต่อๆ มาที่ได้สร้างขึ้นในต่างประเทศ  กลายเป็นการเคลื่อนไหวของศิลปะภาพยนตร์ในอีกรูปแบบหนึ่ง  ซึ่งได้ปรากฏรูปเป็นหนังในแนวฟิล์มนัวร์  เหลือไว้แต่คนทำหนังส่วนหนึ่งที่ยังตกค้างอยู่ในเยอรมนีตามเดิมซึ่งพากันสวามิภักดิ์ต่อพรรคนาซี  โดยการทำหนังเพื่อเชิดชูและโปรปะกันดา  ฮิตเลอร์ และอุดมการณ์แห่งชาติทั้งนี้ก็ด้วยเหตุผลเพื่อความอยู่รอดเพียงสถานเดียว

อยู่ดีๆ คนทำหนังรุ่นใหม่ในเยอรมนีเกิดความตื่นตัวกันอย่างมโหฬารในตอนปลายทศวรรษ 1960  ต่อ 70  ตอนต้น  กระแสความเคลื่อนไหวในหมู่คนทำหนังเยอรมนีในช่วงนี้เป็นที่รู้จักกันดีในนามของ  New German Cinema ซึ่งประกอบไปด้วยผู้สรรค์สร้างงานภาพยนตร์หน้าใหม่ๆ และชื่อใหม่ๆ มากมาย อย่างไรน์เนอร์-แวร์เนอร์ ฟาสบินเดอร์,  แวร์เนอร์  แฮร์โซก  และ วิม เวนเดอร์ส  เป็นตัวหลัก

ถ้าพัฒนาการของหนังเยอรมนี  มีลักษณะก้าวกระโดดเช่นนี้  เป็นผลให้เกิดข้อคำถามที่ว่า ” หากหนังอเมริกันส่วนหนึ่งมีลักษณะของหนังแนวศิลปะนิยมของเยอรมนีแอบแฝงอยู่  ขณะเดียวกัน  ในหนังเยอรมนีเองเมื่อยุคอดีตที่ผ่านมาก็เต็มไปด้วยอิทธิพลซ่อนรูปของวัฒนธรรมอเมริกัน  เช่นนี้แล้วคนทำหนังกลุ่ม  New German Cinema กำลังค้นหาอะไรกันแน่ ? ” คนที่เก็บเรื่องนี้มาครุ่นคิดอย่างจริงจัง  น่าจะเป็น วิม  เวนเดอร์ส

ในเมื่อเรื่องของเอกลักษณ์เฉพาะยังไม่เป็นที่ลงเอย  เวนเดอร์สจึงยอมลงทุนโดยการสลัดคราบของความเป็นเยอรมนีทิ้งไปให้มากที่สุด  ในหนังเรื่อง  Paris, Texas นั่นคือทำให้ออกมามีรูปโฉมเป็นหนังต่างด้าวชนิดเต็มอัตรา  คือเป็นเรื่องของคนอเมริกันล้วนๆ นับตั้งแต่ทีมสร้างตัวหลักๆ (โดยเฉพาะคนเขียนบทคือ แซม  เช็พเพิร์ด)  ดารา (แฮร์รี่ ดีน สแตนตัน,  ดีน สต็อคเวลล์ และ แอล.เอ็ม.คิท คาร์สัน)  สถานที่ถ่ายทำลีลาที่ปรากฏในดนตรีประกอบ  ตลอดจนบริษัทจัดจำหน่ายคือทเวนตี้ เซนจูรี่ ฟ็อกซ์ … ยังเหลือก็แต่ในส่วนของงานกำกับภาพอย่างเดียวที่เป็นของคนเยอรมันจริงๆ คือ ร็อบบี้ มึลเลอร์

ถ้าภาพที่ปรากฏอยู่บนจอเป็นการถ่ายทอดผ่านทางสายตาของคนเยอรมันล้วนๆ  ผลลัพธ์ที่ออกมาก็คือการมองอเมริกา จากคนที่เต็มไปด้วยความฉงนสงสัย  ซึ่งตอบรับกับเจตจำนงสำคัญของเรื่องราวทั้งหมดที่สื่อสารโดยตัวเอกที่ชื่อ ทราวิส (Travis)  ผู้ซึ่งเคยผ่านระยะเวลาของการสูญเสียความทรงจำไปแล้วชั่วขณะหนึ่ง

Paris, Texas จึงเป็นเรื่องราวของคนที่เคยมีอาการความจำเสื่อมชั่วคราว  หรืออาจจะลืมไปแล้ว  แม้กระทั่งเรื่องที่ว่าตัวเองคือใคร (ที่ถูกแล้วน่าจะ ” เคยเป็นใคร ” มากกว่า)  หนังเปิดเรื่องโดยให้ ทราวิส เดินกระเซอะกระเซิงอยู่กลางทะเลทรายในเท็กซัส  แต่จะเป็นด้วยสัญชาตญาณบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่รู้สึกตัวที่ทำให้ทราวิสเลือกเดินกลับไปหาผู้คนอีกครั้ง … อย่างแรกก็เพื่อประทังชีวิตให้อยู่รอดต่อไปก่อน  โดยซมซานออกหาน้ำดื่มจากก๊อกน้ำของร้านค้าข้างทาง  แต่แล้วก็หมดสติ  หลังจากนั้นก็เป็นหน้าที่ของหมอในการเยียวยารักษา และติดตามหาญาติให้มารับตัวไป  และญาติที่ยังเหลือเพียงคนเดียวของทราวิส ก็คือ วอลเตอร์ น้องชาย

 ด้วยความที่ร้างราห่างเหินผู้คนเป็นเวลานาน  และดำรงชีพอยู่กับความเวิ้งว้างว่างเปล่า  อาจส่งผลให้ทราวิสไม่มีความจำเป็นที่จะต้องติดต่อสื่อสารกับใคร  จนกระทั่งกลายเป็นความเคยชิน  เรียกได้ว่าทราวิสคุ้นแล้วกับการอยู่กับตัวเองคนเดียว  จากเดิมที่ ” ภาษา” ไม่ใช่เรื่องจำเป็นสำหรับทราวิสเมื่อมีอันต้องกลับมาปะหน้ากับบุคคลอื่นอย่างคนขายของหรือหมอ อาจชวนให้คิดไปได้ว่าทราวิสเป็นใบ้หรือเสียสติไปแล้ว  เมื่อวอลเตอร์มาพบตัวเขาในคลินิก   ทราวิส ต้องใช้เวลาถึงพักใหญ่กว่าจะเรียกความทรงจำ… และรวมถึงระบบการสื่อสารด้วยภาษาในมนุษย์ทั่วไปให้กลับคืนมาดังเดิมสิ่งแรก… และคำพูดคำแรกที่หวนกลับคืนสู่ตัวเขาก็คือ “ปารีส”

ในความเข้าใจของคนทั่วไป “ปารีส” คือเมืองในฝรั่งเศส  แต่สำหรับทราวิสแล้วมันกินความหมายที่มีลักษณะเป็นส่วนตัวมากกว่ากันเยอะ  ตรงที่เป็นจุดเริ่มต้นให้กับทุกสิ่งทุกอย่างให้กับทราวิส  ทั้งการเกิดและการกลับคืนของความทรงจำ และ “ปารีส” ในที่นี้ก็คือปารีสที่อยู่ในรัฐเท็กซัส … เมืองกลางทะเลทรายที่ไม่มีอะไรเลย  นอกจากความว่างเปล่าและความแห้งแล้งจนไม่อยากเชื่อว่า “ที่ตรงนี้เคยมีชีวิต”

 ”ปารีส – เท็กซัส” คือสถานที่ที่ชื่อชีวิตของ ทราวิส เฮนเดอร์สัน ก่อกำเนิดขึ้นเป็นครั้งแรก  พ่อกับแม่ของเขาได้พบกันก็ ณ ที่แห่งนี้ ต่อจากนั้นก็เป็นการเริ่มต้นของการปฏิสนธิในครรภ์มารดา  เวนเดอร์ส เล่าเรื่องราวของทราวิส  ด้วยกลวิธีแบบย้อนศร คือหนังให้ภาพถอยหลังของการเกิดพายุร้ายที่ส่งผลกระทบในระยะยาวก่อน  เสร็จแล้วถึงค่อยให้ทราวิสรวบรวมความทรงจำและปะติดปะต่อเป็นเรื่องเป็นราวทีหลัง จนกระทั่งตอนท้ายเราถึงค่อยรู้ถึงสาเหตุที่ทำให้ทราวิสต้องเป็นไปอย่างที่เห็นเมื่อตอนต้นเรื่อง  แล้วหนังก็จบลงด้วยการจากไปของทราวิสเหมือนกับก่อนหน้าที่หนังจะเปิดฉากขึ้น

ชีวิตของ ทราวิส เริ่มต้นกลางทะเลทราย  เช่นเดียวกันการกลับมาของ ทราวิส ก็มาจากทะเลทรายอีกด้วย ทั้งนี้ก็เพื่อสานรอยร้าว  อุดรูรั่วให้กับสายสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ขั้นพื้นฐาน คือพ่อ แม่ ลูก โดยมีลูกเป็นจุดศูนย์กลาง พร้อมกันนั้นก็เพื่อเตือนสำนึกตัวเองให้เข้าใจถึงบทบาทและความสำคัญที่มีต่อคนๆ อื่น … นับตั้งแต่ทราวิสในฐานะที่เป็น “พี่” ของวอลท์ (วอลเตอร์) “พ่อ” ของฮันเตอร์ และคนที่เคยมีชีวิตผ่านวันเวลาร่วมกับ “เจน” ภรรยา ซึ่งในท้ายที่สุดแล้ว ทราวิส ก็สามารถพบและทำความเข้าใจได้อย่างเข้าถึง  แม้จะด้วยในช่วงเวลาสั้นๆ อย่างน้อยที่สุด ก็คือการรู้ตัวว่า  การได้เป็นพ่อของคนสักคนหนึ่งนั้น  คือความสุขที่แท้นั้นเป็นอย่างไร

 วิม  เวนเดอร์ส  ชอบนำโลกส่วนตัวไปสัมผัสกับผลพวงจากอิทธิพลของอเมริกาที่มีต่อวิถีชีวิตแบบเยอรมนีดังจะเห็นได้จากงานหนังเรื่องเก่าๆ ของวิม  ที่เคยเข้าไปเป็นประจักษ์พยานต่อหน้าความตายอย่างใกล้ชิดและเป็นความตายที่เกิดกับคนจริงๆ คือ นิโคลัส เรย์  ซึ่งมีฐานะเทียบเท่าปูชนียบุคคลสำหรับวงการหนังอเมริกัน… (ตามทรรศนะส่วนตัวของวิมล้วนๆ) จากเรื่อง Nick’s Movie Lightening Over Water (1980) การเชื่อมต่อความสัมพันธ์ระหว่างคนต่างวัย (ที่เห็นได้จากเรื่องราวของ ทราวิส กับ ฮันเตอร์ ในเรื่องนี้)  ก็เคยได้รับการนำมาพูดถึงไปแล้วใน Alice in the Cities (1973) และการตระเวนไปบนท้องถนน  เพื่อสังเกตความเปลี่ยนแปลงในแต่ละท้องถิ่น  อย่างเป็นระยะๆ  และมีขั้นตอนที่ชัดเจน  ตามสไตล์ของหนัง  road-movie ที่มีให้ดูกันตลอดครึ่งหลังของ Paris, Texas ก็เป็นสิ่งที่เคยนำมากล่าวถึงเมื่อก่อนหน้านี้ใน Kings of the Road (1975)

ส่วนประกอบที่แทบจะขาดเสียมิได้ในหนังของ วิม เวนเดอร์ส  นอกจากสไตล์ road-movie แล้วก็ยังมี  home-movie ซูเปอร์ 8  ที่ถูกแทรกเข้ามามีส่วนสำคัญ โดยเฉพาะใน Paris, Texas ที่หนัง 8 มิลล์ซึ่งถ่ายไว้ดูกันเองในบ้าน  ได้ถูกนำมาใช้ในฐานะที่เป็นเครื่องมือ “กักเก็บ” ความทรงจำได้เป็นรูปธรรมที่มีประสิทธิภาพ  อย่างน้อยที่สุดคนดูก็จะได้มีโอกาสได้เห็นใบหน้าของเจนร่วมกับทราวิสไปพร้อมๆ กัน … อนึ่งการที่วิมได้ใช้ นาตาชา คินสกี้ มาร่วมแสดงในหนังเรื่องนี้  จนเชื่อว่าน่าจะมีคนดูส่วนหนึ่งต้องการที่จะเห็นหน้านาตาชา คินสกี้ กันไวๆ  ในแง่หนึ่งก็อาจมีผลเป็นคุณให้แก่ตัวหนังเองไม่น้อยอีกด้วย  ตรงที่เวลา ทราวิสนั่งจ้องภาพหนัง 8 มิลล์บนผนังห้อง  ในยามนั้นภาพของเจนได้เลือนหายไปจากความจำของทราวิสเรียบร้อยแล้ว  การที่ได้เห็นหน้าเธออีกครั้ง  อาจหมายถึงการกลับคืนมาของช่วงเวลาแห่งความสุขที่สมาชิกทุกคนในครอบครัวได้ไปพักผ่อนที่ชายทะเลโดยพร้อมหน้า  และภาพในหนัง 8 มิลล์ ก็เป็นความรื่นรมย์เพียงช่วงเดียวของหนังซึ่งสิ้นสุดลงด้วยเวลาเพียงไม่กี่นาที

 ถ้า “ปารีส” ในฝรั่งเศสคือความปกติ แต่ “ปารีส” ในเท็กซัสคือความไม่ปกติ … ชีวิตของทราวิสที่เริ่มต้นในปารีส เท็กซัส ก็เท่ากับว่าชีวิตของเขามาจากสถานที่ที่ซึ่งตายสนิท  และแล้วทราวิสก็กลับมาอีกครั้ง  แถมมาจากที่ที่เดียวกับ “สถานที่”  เกิดของเขาอีกด้วย  แต่การกลับมาใหม่หนนี้ของเขากลับเป็นการมาเพื่อสร้างความสมบูรณ์พูนพร้อมให้กับชีวิตที่น่าจะดำเนินไปตามครรลองของความปกติ  อย่างน้อยก็เพื่อเจนและฮันเตอร์ผู้เป็นลูกที่อยู่กับน้าและอา  จนนับเป็นพ่อเป็นแม่จริงๆ ไปแล้ว  ถ้า ทราวิส ไม่กลับมาอย่างที่เห็น  ฮันเตอร์ ก็คงรู้สึกเฉยๆ ไปกับความธรรมดาของชีวิตในครอบครัวที่มีวอลเตอร์กับ อานน์ (ภรรยา)ได้บ้าง  อย่างน้อยที่สุดเมื่อดูจากตัววอลเตอร์ที่มีอาชีพเป็นนักออกแบบป้ายโฆษณา  ที่มีการนำชิ้นส่วนหลายๆ ชิ้นมาต่อกันเป็นภาพโดยสมบูรณ์  มันก็คล้ายกับการที่เขาพาตัว ทราวิส ออกมาจากทะเลทรายเพื่อให้พ่อกับลูกได้พบกันก่อนในเบื้องแรก  ส่วน อานน์ ผู้เป็นภรรยาของวอลเตอร์ก็มิได้มีความสำคัญยิ่งหย่อนไปกว่ากัน  ตรงที่เธอเป็นคนฝรั่งเศสจริงๆ (แสดงโดย ออโรเร่ เคลมองด์) สำหรับ อานน์ เธอคือ “ปารีส” ที่เป็นปารีสตามความหมายโดยทั่วไป

โจ๊กมุขเด็ดที่พ่อของทราวิส ชอบเอามาอำคนทั่วไปว่า ได้เจอกับเมียเป็นครั้งแรกในปารีส…  พอเล่าเสร็จก็ขยักไว้ครู่หนึ่งเพื่อให้คนนึกไปก่อนล่วงหน้าว่า  ได้พบกันถึงยุโรป  แล้วถึงค่อยต่อท้ายว่า “เท็กซัส”  หลังจากนั้นก็หัวร่อร่วนด้วยความสำราญ  จริงอยู่ปารีสที่อยู่กลางทะเลทรายในเท็กซัส  อาจไม่เต็มไปด้วยชีวิตชีวาที่มีสีสันเหมือนกับปารีสในฝรั่งเศสจริงๆ “ปารีส-เท็กซัส” จึงไม่ต่างอะไรกับสถานที่กึ่งจริงกึ่งจินตนาการ  ถ้าเมืองๆ นี้มีอยู่จริงในโลกตามที่ทราวิสอ้างถึง  ก็คงแห้งแล้งกันดารเกินกว่าจะมีใครไปอาศัยอยู่ได้และเป็นสถานที่ซึ่งไม่เคยมีใครจะ (หรือแม้แต่คิดที่จะ…) ไปเยือนเป็นแน่  ความเป็นปารีสเท็กซัส  ในหนังจึงเปรียบเสมือนชีวิตของคนๆ หนึ่งที่ไม่มีความสลักสำคัญอะไรกับผู้คนทั่วไปอย่างทราวิส  ผู้ซึ่งมีชีวิตที่ว่าธรรมดาก็ธรรมดา  จะว่าขมขื่นก็ขมขื่นคล้ายกับความแห้งแล้งกลางทะเลทราย

Paris, Texas ถ่ายทอดมุมมองของความเป็นสหรัฐ  ด้วยสายตาของชาวยุโรป (ตัวหนังคือผลผลิตร่วมกันระหว่างเยอรมนีและฝรั่งเศส)  คงเป็นไปได้ว่า  คนอเมริกันบางส่วนอาจจะไม่รับหรือพลอยปลาบปลื้มไปกับหนังเรื่องนี้ก็เป็นได้  เหมือนกับตัวทราวิสที่เขามา  เขารู้  เขาเห็น  แล้วก็จากไป  และการไปของทราวิสนี่เองที่อาจมองได้ว่า  เป็นการทำไปเพื่อสร้างความสมบูรณ์ให้กับลูก จนตัวเองต้องละทิ้ง  “ความสมบูรณ์”  ที่เป็นของตัวเอง  ถ้าเป็นเช่นนี้จริง  ทราวิสก็แทบไม่ต้องออกไปแสวงหาเอาจากที่อื่นภายนอกแล้ว  ในเมื่อทราวิสมาจากปารีส-เท็กซัส… ท้ายที่สุดเขาก็น่าที่จะกลับไปสู่ที่ที่เขาจากมาคือความว่างเปล่า  ความไม่มีอะไรเลย  บางทีที่ตรงนั้นอาจมอบความ “สมบูรณ์”  ให้กับชีวิต  แทนที่จะเป็นชีวิตในแบบสังคมเมืองก็เป็นได้

 โอกาสสุดท้ายที่เหลืออีกเพียงรอบเดียวสำหรับ Paris, Texas  ในวันเสาร์ที่ 11 ที่จะถึงนี้  เวลาบ่าย 2 ที่สมาคมฝรั่งเศส สาธรใต้  ติดกับ YMCA  โดยฉายกันเป็นฟิล์ม 35 มาตรฐาน  ที่พิเศษคือไม่มีการเก็บค่าตั๋วเหมือนดูหนังตามโรง  คือเข้าไปดูฟรีๆ ได้เลย…  ถ้าพ้นจากวันนี้แล้ว  ก็ไม่รู้เหมือนกันว่าจะเวียนกลับมาอีกครั้งเมื่อไหร่

(หมายเหตุฟิล์มไวรัส: ขอขอบคุณ คุณ มโนธรรม เทียมเทียบรัตน์ที่เอื้อเฟื้องานวิจารณ์ชิ้นนี้ให้ได้อ่านกันอีกครั้ง  แฟนงานเขียนของคุณ มโนธรรมสามารถติดตามอ่านได้เป็นประจำจากนิตยสาร Flicks รายปักษ์)

นี่น่าจะเป้นหนังเรื่องเดียวของ WIM WENDERS ที่ได้เข้าฉายอย่างเป็นทางการในบ้านเรา  (แม้จะมีหนังสี่เรื่องของเขาที่หาดูได้แบบลิขสิทธิ์ เช่น  UNTIL THE END OF THE WORLD เคยออกวีด๊โอลิขสิทธิ์ โดย ไรท์พิคเจอร์ส ส่วน LAND OF PLENTY และ DON’T COME KNOCKING ออกวีซีดีลิขสิทธิ์ คุณภาพต่ำออกมา)

ก่อนหน้านี้ หนังเตคยออกวีซีลิขสิทธิ์ในชื่อไทย  ปมฆ่าปริศนาพันล้าน 

หากในปัจจุบัน หนังกลับมาใหม่ในชื่อใหม่ ที่ไม่ได้เกี่ยวแรกับชื่อหนังอีกต่อไป!

มีทั้งรถถัง ปืนยาว แลเราอาจเข้าใจว่านี่คือหนัง เรื่อง RESIDENT EVIL 3 ปะทะ PAYBACK ปะทะ RESCUE DAWN

อนึ่ง ภาพบนปก จะไม่เกิดขึ้นจริงในหนังแต่อย่างใด!!!!!!!

อีกอย่าง  JEREMY DAVIES มันคนละคนกะ CHRISTAIN BELL เฟ่ย!!!!!!!!

อนึ่งเห็นกันชัดๆว่า บารมีของ  มิลล่า โจโววิช นั้น ชนะ เมล กิบสันแล้วในท้ายที่สุด!